Σας παρακαλώ μην αναδημοσιεύετε τις πληροφορίες σε άλλους διαδικτυακούς χώρους! Ευχαριστώ!

Αρχική σελίδα

Αναγνώστες

Κυριακή, 5 Σεπτεμβρίου 2010

Τα ρητορικά και αφηγηματικά είδη


Τα ρητορικά και αφηγηματικά είδη


Διδαχή: Είναι λόγος με πρόθεση νουθεσίας και διδακτικό (συμβουλευτικό και σωφρονιστικό) ύφος, χαρακτηριστικό της εκκλησιαστικής ρητορικής (Κ. Αιτωλός, Γ. Ναζιανζηνός) και σπανιότερα της πολιτικής ρητορικής. Διακρίνεται για τη σωφρονιστική διάθεση, τον παραινετικό/διατακτικό τόνο, τη συχνή προσφυγή στην αυθεντία, τη χρήση β ενικού και πληθυντικού προσώπου, την οικειότητα και την αμεσότητα.

Σε αντίθεση με τον παραινετικό/διδακτικό τόνο που χαρακτηρίζει τη διδαχή, το δοκίμιο στηρίζεται στη λογική τεκμηρίωση των ιδεών και αποβλέπει όχι στην επιβολή απόψεων, αλλά στην καλλιέργεια του προβληματισμού του δέκτη.

Ημερολόγιο: Αυτοβιογραφικό κείμενο που στηρίζεται στη χρονολογική καταγραφή προσωπικών βιωμάτων, κρίσεων και παρατηρήσεων σχετικά με τα καθημερινά γεγονότα (Γ. Σεφέρης, Άννα Φρανκ, Γ. Θεοτοκάς)

Σε αντίθεση με το δοκιμιακό λόγο, η ημερολογιακή καταγραφή απευθύνεται στον ίδιο το συντάκτη της και διακρίνεται για την αμεσότητα και την ειλικρίνεια, το εξομολογητικό ύφος και την ελεύθερη ροή των νοημάτων, την επικέντρωση σε ζητήματα του προσωπικού βίου και την επίλεκτη αναφορά σε ορισμένα μόνο γεγονότα γενικότερου ενδιαφέροντος.

Επιστολή: Κείμενο γραπτής επικοινωνίας που αποστέλλεται σε κάποιον και κατά κανόνα, είναι γραμμένο σε αυθόρμητο, φυσικό και προσωπικό ύφος. Υπάρχουν όμως και τυπικές επιστολές, που συντάσσονται για πιο συγκεκριμένους σκοπούς και έχουν πιο σοβαρό τόνο και επίσημο ύφος. Η επιστολή αντικαθιστά τη συνομιλία και από την ανάγνωσή της μπορούμε να παρακολουθήσουμε και να γνωρίσουμε τον εσωτερικό κόσμο του αποστολέα, δηλαδή το πνεύμα, τη μόρφωση, τις κλίσεις, τις δεξιότητες, τις συνήθειές του, κ.τ.λ. Η επιστολή είναι δυνατόν να έχει περιεχόμενο πολιτικό, κοινωνικό, θρησκευτικό, φιλοσοφικό, λογοτεχνικό, επαγγελματικό, ερωτικό, κ.ά. (Δημοσθένης, Ισοκράτης, Οράτιος, Απόστολος Παύλος, Αδαμάντιος Κοραής, Γιώργος Σεφέρης).

Σε αντίθεση με το δοκίμιο, η επιστολή είναι γραμμένη σε α και β γραμματικό πρόσωπο και απευθύνεται σε ένα πρόσωπο κάθε φορά (εξαιρούνται οι ανοιχτές επιστολές στον Τύπο).

Διάλογος: Φιλοσοφικό ή λογοτεχνικό έργο με διαλογική ανάπτυξη ενός (πολύπλοκου συνήθως) θέματος, όπου οι απόψεις του συγγραφέα παρουσιάζονται ως πόρισμα συζητήσεως ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα πρόσωπα. Η πορεία του διαλόγου βαίνει προοδευτικά από την ασάφεια και την αμφιβολία στη σαφήνεια και τη βεβαιότητα. π.χ. οι «Νεκρικοί Διάλογοι»του Λουκιανού, οι φιλοσοφικοί διάλογοι του Πλάτωνα, ο «Διάλογος»του Δ. Σολωμού.














ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΔΟΚΙΜΙΟΥ-ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΥ

ΔΟΚΙΜΙΟ
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ
Εξωτερικά
χαρακτηριστικά
Δεν υπάρχουν εξωτερικά χαρακτηριστικά
Χρονική και τοπική ένδειξη στην αρχή
Περιεχόμενο
·         Αφόρμηση από περιστατικά της ατομικής ζωής

·         Παρουσίαση των συμβάντων της εσωτερικής ζωής

→ Εστίαση στις περιηγήσεις του
πνεύματος στο χώρο των ιδεών
·         Αφήγηση σημαντικών ή ασήμαντων γεγονότων της προσωπικής ζωής, ατομικών πράξεων

·         Παρουσίαση γενικότερων ζητημάτων της κοινωνικής ζωής που υπέπεσαν στην αντίληψη ή προσέλκυσαν την προσοχή του γράφοντα

·         Έκθεση στοχασμών, κρίσεων, διαλογισμών αφορμώμενων από τα παραπάνω

→ Εστίαση στην «πορεία ενός ανθρώπου, μιας συνείδησης, ανάμεσα στα πρόσωπα και στα πράγματα του καιρού της»

Γλώσσα
Χρήση του γ’ προσώπου (κυρίως) → αντικειμενικότητα
Χρήση του α’ ρηματικού προσώπου → υποκειμενικότητα
Ύφος
Προσωπικό, επιτηδευμένο, διάθεση πειθούς (στο αποδεικτικό δοκίμιο)
Προσωπικό, εξομολογητικό, ειλικρινές, αυθόρμητο, διάθεση εκμυστήρευσης
Σκοπός
Ανακοίνωση σκέψεων – στοχασμών, πνευματική επικοινωνία με τον αναγνώστη, μέθεξή του στην ατμόσφαιρα του πνεύματος του δοκιμιογράφου, καλλιέργεια, τέρψη
Αυτοεπικοινωνία – εσωτερικός διάλογος
Αυτοσυνείδηση

Καταγραφή → διατήρηση γεγονότων στη μνήμη

Παράδειγμα:

α)       28 Φλεβάρη 1943

Χτες βράδυ μια είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μια είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο – Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός. Τρέξαμε αμέσως στην οδό Περιάνδρου. Εκεί βρήκαμε τον Άγγελο Σικελιανό αναστατωμένο κι αυτόν. Δεν ακούονταν άχνα. Άφωνοι όλοι κοιτάζαμε το γεροντάκι να κοιμάται και περιμέναμε ώρες ορθοί κοντά του. Τι περιμέναμε;… Ίσως τη γνώριμη λάμψη των ματιών του κάτω από τα πυκνά χαμηλωμένα φρύδια του.. Μα τίποτα πια…
Πώς η είδηση μαθεύτηκε και βούιξε όλη η Αθήνα; Πώς το νεκροταφείο σήμερα ήταν μαύρο από τον κόσμο; Όλη η Ελλάδα ήταν εκεί. Οι Ιταλοί φρουροί είχαν μαζευτεί στις γωνιές τους και κοίταζαν θαυμάζοντας φοβισμένοι. Το σιωπηλό αυτό πλήθος είχε ένα μεγαλείο, που έκανε τους ξένους προσεκτικούς. Μετείχε στο θάνατο. Στριμωχτήκαμε με κόπο μέσα στην εκκλησιά. Χιλιάδες είχαν μείνει απ’ έξω. Ο Μακαριώτατος χοροστάτησε και αποχαιρέτησε το νεκρό. Έπειτα μια φωνή τράνταξε τη σκεπή και τα τοιχώματα, η φωνή του Σικελιανού: «Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η
Ελλάδα..» «Ηχήστε σάλπιγγες...».

Ιωάννα Τσάτσου, Φύλλα Κατοχής, εκδ. Εστία, Αθήνα 1986, σ. 78 – 79

Το παραπάνω κείμενο είναι ημερολόγιο, όπως αποδεικνύουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

·         Ύπαρξη χρονικής ένδειξης.
·         Αφήγηση ενός σημαντικού γεγονότος της πνευματικής ζωής (θάνατος του Παλαμά), που αποτελεί συγχρόνως και ατομικό βίωμα.
·         Χρήση α’ πληθυντικού προσώπου – προσωπικό ύφος.
·         Επιθυμία φύλαξης αυτού του σημαντικού γεγονότος στην προσωπική και ίσως στη συλλογική μνήμη.


β)       Αυτές τις μέρες, σε μια μουντή αίθουσα αναμονής, βρέθηκε τυχαία στα χέρια μου ένα εικονογραφημένο πλατιάς κυκλοφορίας. Σκόνταψα σε μια έγχρωμη ολοσέλιδη διαφήμισή του: παράσταινε τη δυτική πρόσοψη του Παρθενώνα. Στη δεξιά γωνία της ζωγραφιάς. παράμερα, σαν αφηρημένη οπτασία, δύο νεαροί τουρίστες ακουμπούσαν τα δυο γεμάτα ποτήρια, σ’ ένα σπόνδυλο κολόνας που τους χρησίμευε για τραπεζάκι. Τούτη η ρεκλάμα διατυμπάνιζε: «Όσο περισσότερα ξέρετε για την αρχαία αρχιτεκτονική, τόσο περισσότερο σας αρέσει η ακρόπολη» («the more you know about ancient architecture the more you like the Acropolis»). Σκοπός αυτή της σκηνοθεσίας ήταν η διαφήμιση ενός αγγλοσαξονικού ποτού.
Έτσι, πολύ το φοβάμαι, η διαφήμιση που κέντρισε την προσοχή μου, πρέπει να μη σημαίνει πραγματικά τίποτε άλλο παρά κάποιας λογής δεισιδαιμονία της τεχνοκρατικής εποχής μας, που σπρώχνει τον άνθρωπο να συσσωρεύει πληροφορίες και λεπτομέρειες, λίγο – πολύ ασύνδετες, πάνω στο καθετί.
Και αναρωτιέμαι μήπως δε με συγκινούν περισσότερο οι άνθρωποι άλλων χωρών, που οι γνώσεις τους μπορεί να έφερναν σήμερα θυμηδία, αλλά που είχαν αισθήσεις πιθανότατα πιο κοντά στην ισορροπία που θα λαχταρούσα να έβλεπα κάπου - κάπου στις ψυχές των τριγυρινών μου. Τέλος θα ήθελα να σημειώσω πως δεν πρέπει να λησμονούμε ότι μια μονομερής γνώση της αρχαίας αρχιτεκτονικής, μπορεί να μας φέρει –είδα τέτοια περίπτωση- στην ανασύσταση μιας ιδεατής, υποθετικής ίσως, αρχικής μορφής του μνημείου· σ’ ένα αρχιτεκτονικό σχέδιο, μια χρωματιστή μακέτα.
Αλλά, η σημερινή αλήθεια αυτών των παλαιών επιτευγμάτων είναι άλλη· είναι ζυμωμένη με το πέρασμα του καιρού:
με του καιρού τ’ αλλάματα π’ αναπαημό δεν έχου
μα στο καλό, κι εις το κακό περιπατούν και τρέχου.

Αυτά έφεραν στην ακατάπαυστη φθορά και, για να θυμηθώ τα πιο διαβόητα, αυτά θέλησαν να γίνει ο Παρθενώνας μπαρουταποθήκη και έστησαν στον αντικρινό λόφο τα κανόνια του Μοροζίνι ή οδήγησαν την πουριτανική «φιλανθρωπία» του Έλγκιν –όπως την ονομάζουν οι απολογητές του- να κατακρεουργήσουν τον έκθετο ναό, για να «προστατέψει» στον ίσκιο ενός ανήλιαγου μουσείου όσα σπαράγματα μπορούσε να σηκώσει...

Γ. Σεφέρης, Δοκιμές

Το παραπάνω κείμενο είναι δοκίμιο που βρίσκεται κοντά στο είδος του ημερολογίου, καθώς:

·         Απουσιάζει απ’ αυτό η χαρακτηριστική για το ημερολόγιο χρονική ένδειξη.
·         Αφορμάται από ένα τυχαίο περιστατικό, για να επιμείνει στην έκθεση των προσωπικών στοχασμών του δοκιμιογράφου για τα αρχαία μνημεία.
·         Χρησιμοποιεί το α’ ενικό πρόσωπο.
·         Διακρίνεται από ένα ειλικρινές, προσωπικό, εξομολογητικό ύφος.
·         Αποσκοπεί στην καλλιέργεια του δέκτη, στη μύησή του στον προβληματισμό, στη συλλογιστική του δοκιμιογράφου.



ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΔΟΚΙΜΙΟΥ-ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ

ΔΟΚΙΜΙΟ
ΕΠΙΣΤΟΛΗ
Εξωτερικές ενδείξεις
Δεν υπάρχουν εξωτερικές ενδείξεις
Χαιρετισμός-Προσφώνηση-αποφώνηση
Περιεχόμενο
Ελεύθερη περιπλάνηση μεταξύ
θεμάτων που άπτονται των
πνευματικών ενδιαφερόντων του
δοκιμιογράφου
Ποικίλα θέματα:

·         γεγονότα της προσωπικής ζωής
·         ζητήματα σχετιζόμενα με τα ατομικά ενδιαφέροντα
Γλώσσα
·         Πλούσια, κάποιες φορές με στοιχεία προφορικότητας

·         Χρήση του γ’ ρηματικού προσώπου
·         Καθημερινή, απλή

·         Χρήση του α’ και β' ρηματικού προσώπου
Ύφος
Προσωπικό, επιτηδευμένο, διάθεση πειθούς (στο αποδεικτικό δοκίμιο)
Άμεσο, οικείο, ελεύθερο, αυθόρμητο, αβίαστο
Σκοπός
Επικοινωνία με τον αναγνώστη:
μύησή του στον προβληματισμό
και τις πνευματικές αναζητήσεις
του δοκιμιογράφου
Επικοινωνία με τον παραλήπτη:

·         ενημέρωσή του για τα γεγονότα της προσωπικής ζωής

·         εκμυστήρευση στοχασμών/επιθυμιών

Παράδειγμα:

α)       Δεν πειράζει· μήτε τ’ απαρνιέμαι αυτά τα κείμενα μήτε δοκιμάζω, στη βασική τους δομή τουλάχιστον, να τα διορθώσω. Αντιπροσωπεύουν στα μάτια μου την εποχή που, για έναν έφηβο, το γράψιμο δεν μπορούσε να ‘ναι παρά μια συνειδητή, αδιάλλαχτη και αδιάκοπη άσκηση ανορθοδοξίας. Και αυτό έχει σημασία. Όταν έπιανα την πένα, θυμάμαι, ήθελα να αισθάνομαι πριν απ’ όλα ελεύθερος. Έτσι σαν να ‘βγαινα στα βουνά και να μπορούσα να τσαγκρουνίζομαι στ’ αγριοκλώναρα, να ζουπάω πού και πού κανένα μοσχομπίζελο, να δρασκελάω χαντάκια, να πίνω χούφτες το καθαρό νερό.
Ήθελα στο βάθος, να τραγουδήσω αλλιώς απ’ ότι τραγουδάγανε οι άλλοι –κι ας ήταν
φάλτσα. Θέλω να πω ότι το βάρος της γοητείας έπεφτε στην παράβαση· που σιγά-σιγά με τα χρόνια, είδα ότι ήταν πολύ περισσότερο μια πρόγευση της βαθύτερης αλήθειας, που κουβαλά μέσα της η νεότητα χωρίς να το γνωρίζει, παρά μια σκέτη αυθαιρεσία, ώστε να την κρίνεις με συγκατάβαση και να την προσπεράσεις. Και πως, στο κάτω- κάτω, αν με είχε οδηγήσει στ' αμαρτήματα που απαρίθμησα, έφταιγε η απειρία μου η προσωπική και όχι, καθόλου, η ίδια η αρχή, που μ' έβαζε να δυσπιστώ σε κάθε τι το παραδεγμένο και συστηματικά να το αντιστρατεύομαι.

Οδ. Ελύτης, Ανοιχτά Χαρτιά, 4η έκδ., εκδ. Ίκαρος, 1996

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί δοκίμιο που κινείται πολύ κοντά στο είδος της επιστολής, καθώς:

·         Λείπουν απ’ αυτό τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της επιστολής.
·         Αναπτύσσει ένα θέμα προσωπικό (σχέση του δημιουργού με τα κείμενά του). Χρησιμοποιεί γλώσσα πλούσια, λογοτεχνική, με στοιχεία της καθημερινής ομιλίας (δεν πειράζει, να τσαγκρουνίζομαι.. να ζουπάω πού και πού…, κι ας ήτανε φάλτσα, στο κάτω-κάτω).
·         Ο συγγραφέας εκφράζεται στο α’ πρόσωπο.
·         Το ύφος είναι άμεσο, προσωπικό, εξομολογητικό.
·         Είναι εμφανής μια διάθεση επικοινωνίας – συνομιλίας γραπτής με τον αναγνώστη (φράσεις ενδεικτικές της πρόθεσης του συγγραφέα να γίνει κατανοητός: έτσι σα να 'βγαινα → παρομοίωση, θέλω να πω → επεξήγηση).


β)                                                                                    5 Δεκ. 1941, Παρασκευή

Τίμο,

Αυτά τα δύο «Α» ακούστηκαν σήμερα στο φτωχικό μου, καθώς κατά τις 1.45’, γυρίζοντας από την Πρεσβεία και ανοίγοντας τη πόρτα είδαμε η Μάρω κι εγώ πάνω στο πάτωμα, όπως τα νούφαρα στο νερό, τα δυο σου γράμματα (5+6). Χάρηκα, Τίμο, πολύ για δύο πράγματα: Το πρώτο, το δευτερεύον, είναι πως δε χάθηκε το γαλλικό χειρόγραφο, όπως φοβόμουνα. Συλλογιζόμουνα, ξέρεις, πάλι ταχυδρομεία και αργοπορίες. Πράγματα που τα βαριέμαι φριχτά. Γιατί έχω ένα μεγάλο ελάττωμα, σαν συγγραφέας εννοώ. Άμα τελειώσω κάτι και το δώσω στον τυπογράφο, αδιαφορώ ολότελα; είναι σαν ενήλικο παιδί. «Ας κάνει κι αυτό το δρόμο του», λέω μοναχός μου. Το ίδιο όμως δε συμβαίνει με τα χειρόγραφα που κρατώ στο συρτάρι μου, με βασανίζουν, τα ξαναδιαβάζω, τα ξαναψαχουλεύω ατέλειωτα. Κάποτε τύπωσα μερικά πράγματα (πολύ λίγα άλλωστε) μόνο και μόνο για να τα ξεφορτωθώ. -Οπωσδήποτε το άρθρο που είδες ήταν μια πράξη φιλίας και ενός κεφιού που μου ήρθε ένα βράδυ, όταν διάβασα στον πρόλογο της Tempest το ιστορικό της Sea adventure-. Διαφωτιστικό; πώς μπορεί κανείς και γράφει διαφωτιστικά άρθρα χωρίς βιβλία βοηθητικά και χωρίς κείμενα. Δε βαριέσαι: οι συγγραφείς που είναι τέλεια άγνωστοι στο ξένο κοινό, είναι σχεδόν όλοι οι
συγγραφείς στα χρόνια που ζούμε. Σήμερα, Τίμο, είναι πολύ αν μπορέσει ο καθένας, με ένα έργο μικρό ή μεγάλο, να πει σε δυο τρεις ανθρώπους: εδώ είμαι. Τα άλλα, είναι ζήτημα αν θα τα γνωρίσει πια η γενιά μας...

Γειά σου

Γιώργος
(Γιώργος Σεφέρης)

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί καθαρή επιστολή, όπως αποκαλύπτουν τα εξής χαρακτηριστικά:

·         Ύπαρξη εξωτερικών ενδείξεων (ημερομηνία, προσφώνηση).
·         Αναφορά στη διαδικασία ανταλλαγής επιστολών.
·         Χρήση του α’ και β’ προσώπου --> άμεση, απτή πρόθεση της επικοινωνίας.
·         Συνειρμική ανάπτυξη των ιδεών, ελεύθερη μετάβαση από το ένα θέμα στο άλλο.






Related Posts :



4 σχόλια:

  1. -Μια παράκληση. Πέρα από όσα επισημαίνετε Θα ήθελα να παακαλέσω να εξεταστεί μήπως ο διάλογος είναι κάτι ευρύτερο, και συγκεκριμένα μια εξωτερική τεχνική που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάθε σχεδόν είδος κειμένου, ακόμα για μια περιγραφή. Να εξεταστεί δηλαδή μήπως οποιοδήποτε κείμενο μπορεί να γίνει με τη μορφή διαλόγου. Και ενώ εσωτερικά θα ακολουθείται η ανάλογη λογική, πχ στην απόδειξη η συλλογιστική πορεία, εξωτερικά το κείμενο θα είναι ντυμένο με διάλογο. Βέβαια για ορισμένα πολυσέλιδα κείμενα όπως για τα μυθιστορήματα, η τεχνική του διαλόγου δεν είναι κατάλληλη, γιατί τα επιμηκύνει πολύ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση, πραγματικά ο διάλογος είναι μια τεχνική, αλλά έχω την αίσθηση ότι αφορά κυρίως στην αφήγηση/εξιστόρηση γεγονότων. Δεν έχω στο νου μου συγκεκριμένα κείμενα αυτή τη στιγμή, αλλά επιφυλάσσομαι να το κοιτάξω περισσότερο.

    Ευχαριστώ πολύ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Έλεος....ρε παιδια..ειναι μαλακιεσ αυτα που γραφεταιιιιιιιιιιιιιι.........

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γιατί αυτό που είπες εσύ τι είναι εξυπνάδα;;;;;

      Διαγραφή